دولت سرمایهداری با کارگران بدون قدرت چه میکند؟
اعتراضات صنفی پرستاران بیمارستان شهید فیاضبخش تهران
پرستاران بهعنوان بخشی از طبقه کارگر، بهویژه از زمان همهگیری کرونا، با فشار فزایندهای در شرایط شغلی و معیشتی روبهرو بودهاند. این وضعیت پس از هجوم آمریکا و اسرائیل ادامه یافت و شدت گرفت. افزایش حجم کار و مخاطرات شغلی، کمبود نیروی انسانی، شیفتهای طولانی و اضافهکاریهای اجباری، در کنار دستمزدهای ناکافی و مشکلات پرداخت کارانه و تعرفه خدمات، از مهمترین مسائل آنان بوده است. این شرایط به گسترش اعتراضات صنفی پرستاران در نقاط مختلف کشور انجامیده است.
این مشکلات در مراکز درمانی مختلف، از جمله بیمارستانهای وابسته به سازمان تأمین اجتماعی، وجود دارد. بیمارستان شهید فیاضبخش تهران است یکی از این نمونههاست که پرستاران آن طی بیش از یک سال مطالبات صنفی خود را پیگیری کردند. این گزارش عمدتاً بر پایه گزارش خبرگزاری ایلنا درباره اعتراضات پرستاران این بیمارستان تنظیم شده و اطلاعات منتشرشده از سوی تشکلهای پرستاری و گزارشهای دیگر برای تکمیل و شرح زمینه ماجرا به کار رفته است.
این پیگیریها ابتدا از طریق مکاتبات اداری با مسئولان بیمارستان و سازمان تأمین اجتماعی انجام شد. در جریان این روند، تعدادی از مسئولان سازمان به بیمارستان مراجعه کردند و با کارکنان درباره مشکلات به گفتوگو پرداختند. همچنین پیشنهاد شد پرستاران نمایندگانی از میان خود انتخاب کنند تا خواستهها بهصورت متمرکز پیگیری شود. در نتیجه، گروهی از کارکنان بهعنوان نماینده انتخاب شدند و مکاتبات و مراجعات خود را از طریق مدیریت بیمارستان و بخشهای نظارتی و بازرسی سازمان ادامه دادند.
بینتیجه ماندن پیگیریهای اداری و آغاز تجمع
در مقطعی، مسئولان وعده مراجعه و بررسی مشکلات را دادند، اما پیگیریها به دلیل شرایط خاص کشور و آغاز جنگ چهلروزه متوقف شد. در طول جنگ، با وجود فشارها و مخاطرات، پرستاران شیفتهای سنگین را پوشش دادند و به ارائه خدمات درمانی ادامه دادند. این تلاش فقط انجام یک وظیفه شغلی نبود؛ ادامه کار بیمارستانها و حفظ امکان درمان، بخشی از توان جامعه برای مقابله با پیامدهای انسانی و اجتماعی جنگ و تهاجم نظامی آمریکا و اسرائیل بود. پس از جنگ پرستاران بارها موضوع را از طریق تماس و مراجعه به مسئولان دنبال کردند، اما پاسخ و اقدام مشخصی دریافت نکردند.
با توقف تجاوز و گذشت بیش از یک سال از آغاز پیگیریها و عملی نشدن وعدهها، در مردادماه، پرستاران تصمیم گرفتند اعتراض خود را به شکل علنیتری مطرح کنند. در مردادماه ۱۴۰۵، پرستاران بیمارستان فیاضبخش به مدت سه روز در محوطه بیمارستان تجمع کردند. طبق گزارش ایلنا، یکی از پرستاران حاضر در تجمع چنین میگوید: «وقتی هیچ مقامی به پرسنل پاسخ نداد، پرستاران تصمیم گرفتند تجمع کنند. البته تجمع به این شکل بود که نه شعاری دادند و نه شلوغ کردند؛ فقط بدون هیچ تنشی رفتند و مقابل اورژانس بیمارستان خودمان در فیاضبخش نشستند. سه روز این تجمع ادامه داشت و در این مدت، رئیس حراست کل استان تهران میآمد مقابل پرستاران مینشست و از آنها فیلم میگرفت، بدون اینکه جلو بیاید و بپرسد مشکل شما چیست. هیچکس با پرستاران صحبت نکرد و به نظر میرسید احتمالاً به دنبال پروندهسازی برای پرسنل هستند». تجمع در اعتراض به حجم بالای کار، کمبود نیرو، دستمزدهای پایین و اضافهکاری اجباری برگزار شد.
در پیام منتشرشده از سوی شورای هماهنگی اعتراضات پرستاران در حمایت از این تجمع، شعارهایی مثل «اضافهکاری اجباری نمیخواهیم»، «معیشت پرستار، سلامتی بیمار» و اعتراض به فاصله میان تورم و دستمزد مطرح شده بود. این تجمع در مقابل اورژانس بیمارستان برگزار شد. بنا بر گزارشهای منتشرشده، اعتراض مسالمتآمیز بود و هدف اصلی نیز رساندن صدای اعتراض و جلب توجه مسئولان بود.
احضار نمایندگان پرستاران و تشکیل پرونده
چند روز پس از پایان تجمع، شش نفر از کارکنان و نمایندگان پیگیر مطالبات به ساختمان مدیریت بیمارستان فراخوانده شدند. به روایت همکاران آنها، این افراد ساعتهای طولانی در ساختمان مدیریت نگه داشته شدند و توسط نیروهای امنیتی مورد بازجویی قرار گرفتند. برخوردهایی نیز با برخی از کارکنان صورت گرفت و تلفنهای همراه افراد احضارشده ضبط شد.
پس از این ماجرا، برای تعدادی از کارکنان پرونده تشکیل شد. بنا بر روایت پرستاران و اطلاعاتی که در گزارش ایلنا درباره ابلاغیهها و احکام منتشر شده، شش نفر از کارکنان به دادگاه انقلاب ناحیه ۳ تهران احضار شدند و برای هر شش نفر حکم یک سال حبس تعلیقی صادر شد. «در نهایت قاضی با توجه به اینکه این افراد کادر درمان هستند، حکم یک سال حبس پروندهشان را تعلیق کرد و برای هر شش نفر، حکم «شش ماه خدمت در مؤسسات و مجامع عامالمنفعه» صادر کرد که باید هفتهای یک روز به این مراکز بروند و کار کنند» (ایلنا). این احکام، در کنار معرفی تعدادی از کارکنان به هیئت تخلفات اداری سازمان، نشان میدهد که پاسخ به پیگیری مطالبات صنفی فقط به روند اداری محدود نمانده و وجه قضایی و امنیتی نیز پیدا کرده است. در مقابل، معاون درمان تأمین اجتماعی استان تهران تشکیل دادگاه و صدور حکم را رد کرد و گفت هفت نفر به هیئت تخلفات اداری معرفی شدهاند و هنوز رأیی صادر نشده است؛ ایلنا اعلام کرده تصاویر ابلاغیهها و احکام را در اختیار دارد.
اخراج کارکنان و بازگشت به کار با امضای تعهدنامه
در ادامه، نزدیک به صد نفر از کارکنان بیمارستان نیز با قطع همکاری یا اخراج مواجه شدند. پس از رسانهای شدن موضوع و پیگیری آن در سطح سازمان مرکزی تأمین اجتماعی، زمینه بازگشت بخش زیادی از این نیروها به کار فراهم شد؛ اما این بازگشت با امضای تعهدنامههایی همراه بود که بر اساس آن کارکنان متعهد میشدند از تکرار اعتراضات مشابه خودداری کنند. «در واقع تعهد گرفتند که هرگونه اعتراض بعدی به معنای اخراج قطعی است. به پرسنل اعلام کردند یا این متن را امضا میکنید یا اخراج میشوید و حق ورود به بیمارستان را ندارید».(ایلنا)
با این حال، تعدادی از کارکنان حاضر به امضای تعهدنامه نشدند و همکاری آنها با بیمارستان ادامه پیدا نکرد. این برخورد فقط زندگی شغلی چند نفر را تحت تأثیر قرار نداد؛ وقتی کارکنان پیگیر مطالبات در چنین شرایطی تنها گذاشته میشوند، امکان دفاع از همه پرستاران تضعیف میشود و توازن قوا در محیط کار بیش از پیش به سود مدیریت و کارفرما تغییر میکند.
کسر و تعلیق بخشی از مزایای مالی پرستاران معترض
در ماههای بعد، تعدادی از پرستارانی که نقش پررنگتری در پیگیری مطالبات و اعتراضات صنفی داشتند، با کسر یا تعلیق بخشی از مزایای مالی خود مواجه شدند. به گفته پرستاران، مزایای انگیزشی و پرداختهای پرکیس (Per Case) شماری از آنان، در مواردی به میزان قابل توجهی، پرداخت نشد. این اقدام در حالی صورت گرفت که پرونده برخی از این کارکنان هنوز در هیئت تخلفات اداری تعیین تکلیف نشده بود.
پرستاران خواستار ارائه مستندات قانونی و توضیح روشن درباره علت پرداخت نشدن مزایای خود شدند. در مقابل، معاون درمان تأمین اجتماعی استان تهران گفت این مبالغ حذف نشده، بلکه تا زمان تعیین تکلیف پروندههای اداری معلق مانده است و در صورت تبرئه کارکنان پرداخت خواهد شد. بنابراین، روایت پرستاران از کاهش دریافتی و توضیح مسئول سازمان درباره تعلیق مزایا باید در کنار یکدیگر دیده شوند؛ اما در هر دو روایت، محروم ماندن موقت کارکنان از بخشی از دریافتیشان واقعیتی است که بر فشار معیشتی آنان میافزاید. این فشار هدفی ندارد جز خاموشکردن صدای اعتراضات پرستاران.
اتحاد طبقاتی، پاسخ به سرمایهداری داخلی و امپریالیسم
آنچه در بیمارستان فیاضبخش اتفاق افتاده، مسئلهای محدود به چند نفر یا یک مرکز درمانی نیست. کارگران، معلمان و دیگر مزدبگیران سالهاست با شکلهای گوناگون سرکوب روبهرو هستند. برخورد قضایی با اعتراض کارگری سابقهای طولانی دارد . ماجرای فیاضبخش نیز نمونهای از بهکارگیری ابزارهای اداری، امنیتی و قضایی علیه کارگران است.
اما واقعاً پرستاران چه باید میکردند؟ تا چه زمانی باید در برابر دستمزدهای ناکافی، فشار کاری و بیتوجهی به مطالباتشان سکوت میکردند؟ وظیفه دیگر کارگران چیست؟ وقتی سادهترین شکلهای اعتراض و مبارزه با برخوردهای امنیتی و قضایی پاسخ داده میشود، چه باید کرد؟ پاسخ دولت به کارگران روشن است: سرکوب! در سمت مقابل، پرسش اساسی این است: کارگران از چه راهی باید از خود دفاع کنند؟
از یک طرف، این وضعیت را نمیتوان جدا از سیاستهای داخلی بررسی کرد. بار سنگین تولید و حفظ حیات جامعه بر دوش کارگران است، اما توازن قوای طبقاتی به سود طبقه سرمایهدار است، و سیاستهای اقتصادی و اجتماعی توسط دولت در جهت سرکوب کارگران و حمایت کامل از طبقه سرمایهدار به کار گرفته میشود. برای عبور از این وضعیت دشوار، چارهای نیست جز قدرتمند شدن کارگران از طریق گسترش مبارزه طبقاتی. در شرایط مشخص ایران، گسترش مبارزه در محیط کار و تلاش برای ایجاد تشکلهای مبارزاتی مستقل ضروری است.
عامل مهم دیگری که باید در نظر گرفت، جنگ است. چنین جامعهای که گفتیم، توان مقاومت محدودی در مقابل امپریالیسم دارد و سیاستهای دولت زمینه را برای مداخله و بهرهبرداری قدرتهای امپریالیستی بیشتر از قبل فراهم میکند. در این شرایط ادامه تولید و حفظ خدمات عمومی حیاتی است، و سرکوب، شکافها و آسیبپذیریهای جامعه را عمیقتر میسازد. اما وجود چنین خطراتی، به این معنی نیست که دست یاری به سوی دولت و سرمایهداران داخلی دراز کنیم. تاریخ نشان داده که دولت سرمایهداری با عینک منافع طبقه سرمایهدار به جامعه نگاه میکند و جز به حکم قدرت کارگران سیاست خود را تغییر نخواهد داد. از این نظر نیز چارهای جز دمیدن در آتش مبارزه طبقاتی و تغییر توازن قوا نیست. انجام این وظایف پیچیده، بار سنگینیست بر دوش طبقه کارگر.
گسترش مبارزات در محیطهای کار و ایجاد تشکلهای مستقل، ضروریست. البته اتحاد طبقاتی به معنای نادیده گرفتن تفاوتها نیست؛ تشکلیابی باید با در نظر گرفتن شرایط و ویژگیهای خاص هر بخش از طبقه کارگر، امکان همبستگی و دفاع از منافع کارگران و جامعه را فراهم کند. تا زمانی که کارگران پراکنده، بیتشکل و بی قدرت باشند، هزینه اعتراض بر دوش افراد باقی میماند؛ اما همبستگی و تشکلیابی مستقل، قدرت جمعی آنان را در برابر کارفرما و دولت افزایش میدهد و شرایط را به سود کارگران و جامعه تغییر میدهد. حق اعتراض و ایجاد اتحادیه و تشکل مستقل، ابزار دفاع کارگران از زندگی و منافعشان است. منافعی که در شرایط کنونی، بیش از همیشه به منافع امروز و حیات آینده جامعه گرهخورده است.